Κύριε Πρόεδρε της Διασκέψεως,
Κύριε Γενικέ Διευθυντά,
Κυρίες και Κύριοι,
Συνιστά ξεχωριστή προσωπική τιμή η πρόσκλησή μου στην έδρα του Παγκόσμιου Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για την Εκπαίδευση, την Επιστήμη και τον Πολιτισμό, με αφορμή την 34η Γενική του Συνδιάσκεψη. Έχω μάλιστα την τιμή να εκπροσωπώ μια χώρα, της οποίας η πολιτιστική παράδοση αποτελεί θεμέλιο λίθο για τις αρχές και αξίες από τις οποίες εμπνέεται η ΟΥΝΕΣΚΟ όσον αφορά τους σκοπούς της και το έργο της. Για την πρόσκληση αυτή ευχαριστώ θερμά τον Γενικό Διευθυντή της ΟΥΝΕΣΚΟ, κύριο Koichiro Matsuura, ο οποίος από το 1999 αναπτύσσει αξιέπαινο έργο στο πλαίσιό της.
Στο σημείο αυτό, θέλω να συγχαρώ τον μόνιμο αντιπρόσωπο της Ελλάδας Πρέσβη κ. Γεώργιο Αναστασόπουλο για την εκλογή του στην θέση του Προέδρου της Γενικής Διάσκεψης της ΟΥΝΕΣΚΟ.
Κυρίες και Κύριοι,
H ΟΥΝΕΣΚΟ ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1945, όταν η ανθρωπότητα άφηνε πίσω της έξι χρόνια βαρβαρότητας. Ήταν το γέννημα της συλλογικής απαίτησης να μην γνωρίσει ξανά η ανθρωπότητα τέτοια τραγωδία. Και επειδή ο πόλεμος ξεκινάει από τη σκέψη των ανθρώπων από εκεί να ξεκινήσει και η ειρήνη. Η επιλογή του Πανεπιστημίου της Σορβόννης ως τόπου της πρώτης της Συνδιάσκεψης είχε λοιπόν ξεκάθαρο συμβολικό χαρακτήρα.
Οι αρχές της ΟΥΝΕΣΚΟ, όπως διατυπώνονται στην Ιδρυτική της Πράξη, στηρίζονται σε μία θεμελιώδη ιδέα: Ότι οι αιτίες των συγκρούσεων δεν είναι μόνο οικονομικές ή πολιτικές, αλλά έχουν αναφορές στο πνευματικό και
πολιτισμικό περιβάλλον που τις γέννησε ή τις εξέθρεψε. Οι μεταπολεμικές κυβερνήσεις είχαν πλέον πειστεί ότι για την ειρηνική συνύπαρξη των λαών δεν αρκεί η οικονομική ανάπτυξη και συνεργασία. Ότι απαιτείται πνευματική επαφή μεταξύ των κοινωνιών και επαναπροσδιορισμός της ηθικής διάστασης της πολιτικής.
Ένας εχθρός της ειρηνικής συνύπαρξης ανθρώπων και λαών είναι η άγνοια. Κατά την Ιδρυτική Πράξη, η άγνοια για τις αξίες και τον τρόπο ζωής των συνανθρώπων μας ευθύνεται για την κακοπιστία μας, την καχυποψία και τελικά τον φόβο, ο οποίος συχνά οδηγεί στην εκδήλωση ακραίων ενεργειών για την επίλυση των διαφορών μας, ακόμη και σε πολεμικές συγκρούσεις.
Κυρίες και Κύριοι,
Η προσπάθεια της OYΝΕΣΚΟ επομένως είναι αλληλένδετη με την επιστήμη. Η γλώσσα της επιστήμης είναι παγκόσμια και ενωτική, όπως συμβαίνει και με τη γλώσσα της τέχνης. Υπερβαίνει τις εθνικές, κοινωνικές και οικονομικές διαφορές. Το ευγενέστερο ίσως εγχείρημα του ανθρώπου, συνίσταται στην κατανόηση του ίδιου τού εαυτού του και της Φύσης. Χωρίς αυτή την κατανόηση δεν μπορεί να είναι ευθύγραμμη η πρόοδος των κοινωνιών για έναν δικαιότερο κόσμο.
Η ΟΥΝΕΣΚΟ στηρίζει, σταθερά στην πορεία του χρόνου, το μόχθο των ανθρώπων των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών. Ενθαρρύνει τον διάλογό τους και τη μετάδοση των μηνυμάτων τους. Η στάση αυτή της ΟΥΝΕΣΚΟ είναι βαθιά πολιτική: Κατατείνει στην επιδίωξη μίας φιλοσοφημένης ανάπτυξης, ώστε, σύμφωνα και με την ιδρυτική της διακήρυξη, ο παραγόμενος πλούτος να μην κατανέμεται με όλο και μεγαλύτερη ανισότητα, όπως δυστυχώς συμβαίνει σήμερα.
Κυρίες και Κύριοι,
Η ειρήνη προϋποθέτει δικαιοσύνη και σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Προϋποθέτει ίσες και πλήρεις ευκαιρίες για την εκπαίδευση όλων των ανθρώπων.
Στις μέρες μας η ευαισθησία απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα είναι επιλεκτική τόσο σε αναπτυγμένες όσο και σε αναπτυσσόμενες χώρες. Όλο και περισσότερο, σε όλο και περισσότερα μέρη του κόσμου, με νέους τρόπους και αυξανόμενη ένταση, παραβιάζονται ατομικές ελευθερίες και απαξιώνεται η έννοια της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Επιτρέψτε μου να τονίσω, με το δικαίωμα που πιστεύω ότι μου δίνει η συμμετοχή μου στον κοινό τότε αγώνα με τους ιδρυτές της ΟΥΝΕΣΚΟ, ότι πρόκειται για έναν
πολύ επικίνδυνο δρόμο. Πρόκειται για οπισθοδρόμηση. Αγνοεί την ιστορία όποιος πιστεύει ότι με εκπτώσεις στα ανθρώπινα δικαιώματα οικοδομεί ειρήνη ή προστατεύει την ασφάλειά του.
Ως προς το στόχο του Οργανισμού σας για ισοτιμία στην εκπαίδευση θέλω κατ’αρχήν να συγχαρώ ειλικρινά την ΟΥΝΕΣΚΟ για το εξαιρετικά σημαντικό έργο της ιδίως σε θέματα αναλφαβητισμού. Κάθε παιδί που έχει πρόσβαση σε σχολείο είναι ένα βήμα για ανάπτυξη και ειρήνη. Όμως πιστεύω ότι απέχουμε ακόμη πολύ από το επιθυμητό. Ιδιαίτερα στενόχωρο είναι ότι η πρόσβαση στην εκπαίδευση, ειδικά στην ποιοτικότερη, εξαρτάται από τις οικονομικές δυνατότητες και τον τόπο γέννησης. Η παιδεία πρέπει να πάψει να είναι προνόμιο των «εχόντων» εις βάρος της εκπαίδευσης των αξίων. Κι αυτό είναι ένα πρόβλημα για το οποίο έχουμε όλοι ευθύνες.
Κυρίες και Κύριοι,
Όπως ανέφερα και στην αρχή της ομιλίας μου, νοιώθω ιδιαίτερη υπερηφάνεια, αλλά συνακόλουθα ακόμη μεγαλύτερο αίσθημα ευθύνης, διότι εκπροσωπώ μια χώρα της οποίας η πολιτιστική συνεισφορά στην ανθρωπότητα υπήρξε μεγάλη. Οι αρχές και οι αξίες του αρχαιοελληνικού κόσμου είναι συνυφασμένες με τις αξίες που πρεσβεύει η ΟΥΝΕΣΚΟ. Θα ήθελα να μου επιτρέψετε να αναφερθώ για λίγο στο θέμα αυτό.
Στην αρχαία Ελλάδα έχουμε, πράγματι, την ταυτόχρονη γέννηση της φιλοσοφίας και της επιστήμης. Για τους αρχαίους Έλληνες υπήρχε μια στενή σχέση μεταξύ της αναζήτησης της γνώσης και της ενάρετης ζωής. Στη σκέψη τους υπήρχαν ήδη οι αρχές πως «αρκεί να κρίνεις σωστά, για να πράττεις σωστά», καθώς και ότι «επιστήμη χωρίς συνείδηση δεν είναι παρά καταστροφή της ψυχής», όπως μας επισήμανε αργότερα και ο Καρτέσιος. Η συνάφεια αυτών των αρχών, με τους όρους υπό τους οποίους η ΟΥΝΕΣΚΟ ευνοεί και ενισχύει την προαγωγή της επιστήμης και της γνώσης, είναι προφανής.
Εύκολα λοιπόν συμπεραίνει κανείς ότι η κλασσική παιδεία παραμένει πάντα επίκαιρη, πέραν από κάθε είδους προσπάθειες αναθεώρησης και κριτικής. Οι ανθρωπιστικές σπουδές –στο επίκεντρο των οποίων βρίσκονται και οι κλασσικές- συνεχίζουν να αποτελούν ζωτικό πυρήνα της αγωγής για δημοκρατία.
Κυρίες και Κύριοι,
Δεν χωράει σε λίγες γραμμές μια στοιχειώδης έστω αναφορά στους σημαντικότερους σταθμούς και τα επιτεύγματα της ΟΥΝΕΣΚΟ, καθώς και στις προκλήσεις που καλείται σήμερα να αντιμετωπίσει.
Νέα κρίσιμα προβλήματα έχουν εμφανιστεί, ενώ ήδη υπάρχοντα, όπως για παράδειγμα το Περιβαλλοντικό, έχουν επικίνδυνα ενταθεί. Όσοι αδιαφορούσαν τα προηγούμενα χρόνια για την επίθεση που δέχθηκε το περιβάλλον στο όνομα της ανάπτυξης και του πλουτισμού, υφίστανται σήμερα τις επιπτώσεις της συλλογικής ανοχής. Ακραία καιρικά φαινόμενα, υψηλές θερμοκρασίες, ξηρασία, μόλυνση του αέρα και του νερού, συνθέτουν την έρημο του μέλλοντός μας. Τώρα που φτάσαμε στο χείλος του γκρεμού, αφυπνίζονται συνειδήσεις και ασκείται όλο και μεγαλύτερη πίεση στις πολιτικές ηγεσίες ώστε να δοθεί προτεραιότητα στην προστασία της φύσης, της μοναδικής πανανθρώπινης κληρονομιάς που αντιμετωπίστηκε με τόση αχαριστία και αναίδεια.
Στη χώρα μου ζήσαμε ένα εφιαλτικό καλοκαίρι. Κάηκαν άνθρωποι, χιλιάδες στρέμματα γης, ζώα, δάση. Η στράτευσή μας δεν μπορεί πια παρά να είναι στον αγώνα να μην
υπάρξουν άλλα θύματα της περιβαλλοντικής καταστροφής. Όταν λοιπόν μιλάμε σήμερα για δημοκρατία, δεν μπορούμε παρά να αναφερόμαστε σε μία οικολογική δημοκρατία.
Κυρίες και Κύριοι,
Ένα άλλο μεγάλο ζήτημα των καιρών μας είναι οι καινοφανείς προκλήσεις που θέτουν στην επιστήμη, στο Δίκαιο και στην φιλοσοφία, ειδικά στην Βιοηθική, οι σημερινές δυνατότητες της Γενετικής και της Βιοτεχνολογίας.
Η ΟΥΝΕΣΚΟ συγκρότησε το 1993 την Διεθνή Επιτροπή Βιοηθικής, η οποία ελέγχει την εφαρμογή της Οικουμενικής Διακήρυξης για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα. Θεωρώ την πρωτοβουλία θετική και επιπλέον πιστεύω ακράδαντα, πως η γνώση σε πεδία όπως του ανθρωπίνου γονιδιώματος, πρέπει να οριστεί και να κατοχυρωθεί νομικά ως κοινό κτήμα της ανθρωπότητας.
Η Ελλάδα, έχοντας ως πυξίδα την ίδια αρχή, ότι δηλαδή μέτρο για όλα τα πράγματα είναι ο άνθρωπος, και εμφορούμενη από το Ολυμπιακό Πνεύμα και τα ιδεώδη του, διοργάνωσε επιτυχώς τους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας το 2004 και εργάσθηκε σθεναρά για την ανάδειξη των ιδεών αυτών και μέσα από τα προγράμματα της ΟΥΝΕΣΚΟ. Έτσι, συνέβαλε στην υιοθέτηση της πολύ σημαντικής σύμβασης κατά της χρήσης φαρμάκων βελτίωσης της επίδοσης του 2005, η εφαρμογή της οποίας βλέπω με ικανοποίηση ότι αρχίζει να αποδίδει κάποιους καρπούς. Ακόμη, με χαρά πληροφορήθηκα πως στην παρούσα 34η Γενική Διάσκεψη θα εξετασθεί η ελληνική πρωτοβουλία για την δημιουργία ενός Παρατηρητηρίου της ΟΥΝΕΣΚΟ για τις γυναίκες, τον αθλητισμό και τη φυσική αγωγή.
Κυρίες και Κύριοι,
Όσον αφορά τη μετανάστευση μπορούμε να πούμε ότι μαζί με τις αγορές παγκοσμιοποιήθηκε και η ανθρώπινη δυστυχία.
Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, περίπου 175 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν μακριά από τις χώρες καταγωγής τους και ένας στους δέκα κατοίκους μιας βιομηχανικής χώρας είναι μετανάστης.
Η ΟΥΝΕΣΚΟ έλαβε αυτή την νέα πραγματικότητα υπόψη της στην πρωτότυπη Διακήρυξη του Νοεμβρίου 2001, με την οποία χαρακτηρίζει την πολιτισμική πολυμορφία ως «κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας». Οι δυτικές κοινωνίες ανησυχούν για τα καραβάνια των προσφύγων και οι ανησυχίες τους γίνονται πολλές φορές έναυσμα για τη λογική της δημιουργίας κρατών-φρουρίων, για την αντιμετώπιση των λαθρομεταναστών ως απειλής. Όσο όμως υπάρχει φτώχεια και απελπισία στον κόσμο, τόσο θα υπάρχουν μεταναστευτικά ρεύματα. Κι η αναγνώριση αυτή δεν μπορεί παρά να αποτελεί βάση του κοινωνικού μας πολιτισμού και οδηγό των πολιτικών μας ενεργειών.
Ο πολιτισμός είναι μία διαρκής αγωνία για την ΟΥΝΕΣΚΟ, και το απέδειξε, το 2003, με τη διεθνή σύμβαση για την προστασία της άϋλης πολιτιστικής κληρονομιάς.
Η Ελλάδα έχει την τιμή να διαθέτει 17 μνημεία στην λίστα της ΟΥΝΕΣΚΟ, που όλα ανεξαιρέτως αποτελούν αδιαμφισβήτητα μνημεία παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Από την Ακρόπολη, το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου και τους Δελφούς, μέχρι το Άγιο Όρος, τα Μετέωρα, τον Μυστρά και την παλαιά πόλη της Κέρκυρας, κάθε μνημείο εκφράζει μια διαφορετική πολιτισμική παράδοση και περίοδο της ελληνικής ιστορίας.
Θα ήθελα, επίσης, να εξάρω την από το 1970 δραστηριότητα της ΟΥΝΕΣΚΟ με στόχο τον περιορισμό και την πάταξη της αρχαιοκαπηλίας. Πρόκειται για ένα έγκλημα που έχει προφανώς ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα.
Άλυτο εξάλλου παραμένει και το ζήτημα της επιστροφής των μαρμάρων του Παρθενώνα, τα οποία βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Έχοντας πίστη στις αξίες τις οποίες τα μεγάλα μουσεία πρεσβεύουν και θεωρώντας ότι δημιουργείται τ
ελευταία ένα θετικό κλίμα θέλω να ελπίζω ότι η ολοκλήρωση του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης θα αποτελέσει ένα εξαιρετικό κίνητρο για την οριστική επίλυση αυτής της μακροχρόνιας εκκρεμότητας. Το αίτημα της επιστροφής είναι αίτημα οικουμενικό και πάντοτε επίκαιρο και θεωρώ
ιδιαίτερα συγκινητικό ότι η ομιλία μου συμπίπτει με την ημερομηνία γέννησης της Ελληνίδας Μελίνας Μερκούρη για την οποία η επιστροφή των μαρμάρων αποτέλεσε στόχο ζωής.
Κυρίες και Κύριοι,
Η χώρα μου, στη διαρκή της προσπάθεια να βρίσκεται στις επάλξεις των αγώνων για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς των λαών, ενδιαφέρεται να αναπτύξει -μέσω της ΟΥΝΕΣΚΟ- συναφείς πρωτοβουλίες σε περιφερειακό επίπεδο, και συγκεκριμένα στην περιοχή της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Τον Ιούνιο του 2008 η Ελλάδα θα φιλοξενήσει Σύνοδο των αρχηγών κρατών της περιοχής αυτής, με θέμα τις «διαπολιτισμικές συναντήσεις σε θαλάσσιες, λιμναίες και ποτάμιες διαδρομές της Νοτιοανατολικής Ευρώπης». Η Σύνοδος αυτή θα αποτελέσει την συνέχεια των αντίστοιχων συναντήσεων κορυφής που εγκαινιάστηκαν στην Βάρνα το 2005 και έκτοτε λαμβάνουν χώρα κάθε χρόνο, με στόχο την προώθηση του διαπολιτισμικού διαλόγου των Βαλκανικών χωρών.
Κυρίες και Κύριοι,
Πολλά έχουν αλλάξει από το 1945. Οι πρωταγωνιστές εκείνων των πρώτων προσπαθειών δεν βρίσκονται στη ζωή, αλλά θα τους θυμόμαστε πάντα με ευγνωμοσύνη για την προσφορά τους.
Με τις δράσεις της ΟΥΝΕΣΚΟ άλλαξε η ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων, εκατομμυρίων παιδιών. Κάθε αναλφάβητος που πηγαίνει σχολείο και κάθε νέος δάσκαλος προσθέτουν μια πέτρα στην οικοδόμηση της παγκόσμιας ειρήνης.
Όμως o στόχος της Ιδρυτικής Πράξης είναι ακόμη μακρινός.
Έχουμε πολλές ένοπλες συγκρούσεις, διάσπαρτες στον κόσμο, με εκατοντάδες θύματα και ανέστιους, που αναζητούν αλλού την τύχη τους. Το σημαντικότερο ίσως είναι ότι η απειλή του πολέμου είναι πάντα ισχυρή, με αποτέλεσμα να ξοδεύονται ιλιγγιώδη ποσά σε εξοπλισμούς, ποσά που θα ανακούφιζαν τη μεγάλη μάστιγα της φτώχειας στον πλανήτη. Μάστιγα που αποτελεί παράλληλα προσβολή του πολιτικού μας πολιτισμού. Ο ρόλος που θα μπορούσε να διαδραματίσει ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών για την ειρήνη και τη φτώχεια έχει ακυρωθεί πολλές φορές στην πράξη, έχει συνθλιβεί στις μυλόπετρες ισχυρών συμφερόντων.
Κάθε σκεπτόμενος πολίτης έχει λόγους να αναρωτιέται, εάν η ανθρωπότητα πηγαίνει μπροστά ή αν, σε κάποια θέματα, γυρνάει πίσω. Οι προσπάθειες
όμως και η φιλοσοφία της ΟΥΝΕΣΚΟ δείχνουν τον μόνο δρόμο που έχουμε μπροστά μας για να πραγματώσουμε τα ιδανικά της Ιδρυτικής της Πράξης, ειρήνη στον κόσμο, σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αξιοπρέπεια και ανάπτυξη σε δημοκρατικές κοινωνίες.-
