Θα ήθελα να πω λίγα λόγια, δεν θα ήθελα όμως να είναι ούτε κοινότυπα, ούτε συνηθισμένα.
Πολλές φορές έχω σκεφθεί, εάν έπαιρνα μέρος σε μια μάχη, τι έπρεπε να αισθανθώ μέσα στην καρδιά μου. Ασφαλώς φόβο, γιατί είναι ανθρώπινο. Και πώς θα μπορούσε κανείς αυτόν τον φόβο να τον βγάλει από την καρδιά του ή να μην του επιτρέψει αυτού του φόβου να κυριαρχεί, όπως το κάνατε εσείς, οι οποίοι προσήλθατε στην 3η τότε ορεινή Ταξιαρχία, οι περισσότεροι εθελοντικά. Δεν επιστρατεύθητε. Μόνοι σας προσφερθήκατε να υπηρετήσετε την πατρίδα.
Ποια είναι λοιπόν τα αισθήματα ενός, ο οποίος αναλαμβάνει να υπηρετήσει την πατρίδα κάτω από τέτοιες πολεμικές συνθήκες; Σκέφθηκα εγώ πώς θα το άντεχα. Και έχω καταλήξει, με έναν μόνο τρόπο: εάν κανείς, κατατασσόμενος να πολεμήσει, αποφασίσει ότι είναι νεκρός. Να βεβαιωθεί ότι είναι νεκρός και εάν επιζήσει να είναι κάποιο θαύμα. Και να είναι βέβαιος ότι προσέρχεται για να δώσει τη ζωή του υπέρ της πατρίδος. Και αυτό εκάνατε και εσείς. Γιατί μόνον έτσι μπορεί κανείς να πολεμήσει, έτσι μόνον μπορεί να ανδραγαθεί.
Και επίσης, έχω σκεφθεί πολλές φορές, εάν η πατρίδα χρωστά ιδιαίτερες ανταποδόσεις και τιμές στους πολεμιστές της. Και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι δεν χρωστά. Η μεγάλη τιμή είναι ότι πολέμησες για την πατρίδα, ότι θυσιάστηκες για την πατρίδα. Αυτή είναι η έννοια της τιμής, δεν χρειάζεται καμιά άλλη. Ούτε μετάλλια, ούτε παράσημα, ούτε αναγνώριση, τίποτα. Είσαι ο πολεμιστής. Είσαι εκείνος, ο οποίος πολέμησες για την πατρίδα και προσέφερες τη ζωή σου, τη σωματική σου ακεραιότητα, τον κίνδυνο τον οποίο διέτρεξες.
Αυτή είναι η μεγάλη τιμή που σας ανήκει, κύριοι. Η πατρίδα, ό,τι και να σας κάνει, λιγότερο θα είναι από την τιμή που έχετε με την ιδιότητα του καλού πολεμιστού, εκείνου που πολέμησε για την ελευθερία της πατρίδας.
Και δεν είναι η ώρα, ούτε είμαι εγώ κατάλληλος, να επαναλάβω – έστω σε πολύ χαμηλότερη κλίμακα – τους λόγους του Περικλή στον Επιτάφιο του Θουκυδίδη, όταν μίλησε για τους νεκρούς του Πελοποννησιακού πολέμου, ένα χρόνο μετά τη συμπλήρωση της ενάρξεώς του. Και τους περιέγραψε την πατρίδα, χάριν της οποίας πολέμησαν και χάριν της οποίας σκοτώθηκαν.
Θέλω να πω στους νεκρούς που είναι θαμμένοι εδώ, στο Ρίμινι, αλλά και σε όλους τους νεκρούς εκείνης της εποχής ότι, χάριν της ιδικής των θυσίας, η πατρίδα έγινε καλύτερη. Δεν είναι η πατρίδα του 1944. Δεν είναι η πατρίδα ούτε των επομένων ετών. Είναι η πατρίδα του 2004, που είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ενώσεως, που στέκεται ισότιμα με τα άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Είναι η πατρίδα που μπορεί και διοργανώνει Ολυμπιακούς Αγώνες, είναι η πατρίδα που με αισιοδοξία βλέπει το μέλλον, είναι εκείνη η πατρίδα που στεριώθηκε πάνω στις δικές σας θυσίες.
Η Ελλάδα έχει ορισμένα θεμέλια. Ένα από αυτά είναι εδώ στο Ρίμινι, άλλα είναι στην Αλβανία, άλλα είναι στο Ελ Αλαμέϊν, άλλα είναι στα νησιά του Αιγαίου. Λέγω τα πρόσφατα θεμέλιά της. Τα παλαιότερα θεμέλια αναφέρονται σε άλλους χώρους, σε άλλες εποχές, οι αγώνες είναι πάντοτε εξίσου ένδοξοι και σπουδαίοι, όταν είναι αγώνες υπέρ της πατρίδος.
Η πατρίδα, είπα, δεν σας χρωστά τίποτα, αλλά σας ευγνωμονεί. Σας ευγνωμονεί όλος ο Ελληνικός λαός. Όλους αυτούς, οι οποίοι πολέμησαν. Γιατί τι είναι η πατρίδα, αν δεν είναι το σύνολο του ελληνικού λαού; Βεβαίως, η πατρίδα είναι και το έδαφος, είναι και η ιστορία της, είναι και οι θάλασσές της, είναι όλα. Αλλά, κυρίως, κάθε φορά είναι η σύνθεση του Ελληνικού λαού. Και όταν εσείς πολεμήσατε, δεν πολεμήσατε μόνον γι’αυτή την απρόσωπη έννοια της πατρίδας, αλλά και για τις οικογένειές σας και για τους γονείς σας και για τα μετέπειτα παιδιά σας και για τις οικογένειες που εφτιάξατε. Όλος αυτός ο Ελληνικός λαός, και εκείνης της εποχής ο Ελληνικός λαός και της σημερινής εποχής ο Ελληνικός λαός, αφενός μεν κλίνει ευλαβικά το γόνυ απέναντι των νεκρών και αφετέρου ευγνωμονεί τους
ζώντας και τους εύχεται να είναι πάντα καλά.
Είναι η δόξα της Ελλάδος. Και το λέγω με όλη τη συνείδηση της αξίας αυτών των λέξεων. Και θέλω να σας βεβαιώσω, με ειλικρινή συγκίνηση το λέγω, πώς είμαστε κατά πρώτον λόγον ευγνώμονες στους νεκρούς και κατά δεύτερο λόγο ευγνώμονες σε σας.
Σας ευχαριστώ που μου δώσατε την ευκαιρία και τιμή να είμαι και εγώ «παρών» σ’αυτό το μνημόσυνο, ακριβώς 60 χρόνια μετά τη μάχη του Ρίμινι. Να είσθε πάντα καλά.-
