Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας απηύθυνε χαιρετισμό στο Συμβούλιο της Επικρατείας, κατά την παρουσίαση του τόμου με τα πρακτικά της επετειακής εκδήλωσης με τίτλο: «Ενδυναμώνοντας τη Δημοκρατία: 50 χρόνια από την επανεπικύρωση της Ε.Σ.Δ.Α. και 75 χρόνια από την ίδρυση του Συμβουλίου της Ευρώπης».
Ακολουθεί ο χαιρετισμός του κ. Τασούλα:
«Κυρίες και κύριοι,
Με ιδιαίτερη χαρά παρευρίσκομαι σήμερα στην παρουσίαση ενός τόμου, στη δημιουργία του οποίου, είχα την τύχη, κατόπιν ευγενικής πρότασης της τότε Προέδρου της Δημοκρατίας και παλιάς συναδέλφου σας, της κυρίας Σακελλαροπούλου, να συμβάλω. Το φθινόπωρο του 2024 συνδιοργανώθηκε από την Προεδρία της Δημοκρατίας και τη Βουλή των Ελλήνων μια επετειακή εκδήλωση με θέμα την ενδυνάμωση της Δημοκρατίας, επ’ ευκαιρία της συμπληρώσεως 50 χρόνων από την επανεπικύρωση της Σύμβασης της Ρώμης και 75 χρόνων από τη σύσταση του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Συνεπώς, είναι δικαιολογημένη η χαρά μου να βρίσκομαι σήμερα μαζί σας για την παρουσίαση των πρακτικών μιας διήμερης εκδήλωσης που πραγματοποιήθηκε τότε στο Ζάππειο Μέγαρο. Η πρωτοβουλία αυτή είχε αφορμή τη διπλή εμβληματική επέτειο και μας έδωσε την ευκαιρία να θυμηθούμε όλοι το Νομοθετικό Διάταγμα 53 του 1974 με το οποίο επανεπικυρώθηκε η Σύμβαση της Ρώμης.
Είναι πολύ ενδιαφέρον να κάνουμε μια μικρή αναδρομή στο 1950, όταν μέσα από τις αναμνήσεις της καταστροφής του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου υπεγράφη η Σύμβαση της Ρώμης, για την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών. Το Πρόσθετο Πρωτόκολλο υπεγράφη δυο αργότερα, το 1952. Οι υπογράψαντες το κείμενο αυτό, ενδεικτικά, ο Ρομπέρ Σουμάν, Υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας, ο Άντονι Ήντεν, Υπουργός Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, επί κυβερνήσεως Ουίνστων Τσώρτσιλ, ο Πάολο Εμίλιο Ταβιάνι, επικεφαλής της ιταλικής αντιπροσωπείας, ο Μεχμέτ Φουάτ Κιοπρουλού, Υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας και ο πρέσβης Ραφαήλ Ραφαήλ, εκ μέρους της Ελλάδας. Μάλιστα, ο Ραφαήλ στη συνέχεια διαδέχθηκε στη Βέρνη της Ελβετίας έναν άλλον διακεκριμένο Έλληνα πρέσβη, ο οποίος λεγόταν Φίλων Φίλων, ανιψιός του ανώτατου δικαστικού Αλεξάνδρου Φίλωνος. Μάλιστα, κάποιοι Ελβετοί νόμιζαν τότε, βλέποντας τα ονόματα Ραφαήλ Ραφαήλ και Φίλων Φίλων, ότι οι Έλληνες είχαν ίδια ονόματα και επώνυμα.
Είναι ενδιαφέρον να σκεφτεί κανείς πώς το φέρνει η Ιστορία και πώς αλλάζει η πορεία ενός ανθρώπου. Το 1950, όταν ο διπλωμάτης Πιπινέλης υπέγραψε τη Σύμβαση της Ρώμης εκ μέρους της Ελλάδας, δεν μπορούσε να φανταστεί ότι, 19 χρόνια μετά, ο ίδιος άνθρωπος, ως Υπουργός Εξωτερικών του δικτατορικού καθεστώτος, θα αποφάσιζε, για να αποφύγει την αναστολή της συμμετοχής της χώρας, την αποχώρηση -στην ουσία τη φυγή- της Ελλάδας από το Συμβούλιο της Ευρώπης. Είναι μια στενάχωρη εξέλιξη, που δείχνει πόσο δίκιο είχε ο Οδυσσέας Ελύτης, λέγοντας στο έξοχο ποίημά του «Η Μαρίνα των βράχων», πως ο χρόνος είναι παράφορος γλύπτης των ανθρώπων. Παράφορος γλύπτης των ανθρώπων ο χρόνος· τους αλλοιώνει, τους αλλάζει. Και έψαξα στη βιβλιοθήκη μου για αυτή τη δυσάρεστη ημέρα, το πλήγμα της οποίας αποκαταστάθηκε με την επανεπικύρωση της Σύμβασης, στο ημερολόγιο του Γεωργίου Σεφέρη, ο οποίος γράφει για το Σάββατο 13 Δεκέμβρη 1969 στο ημερολόγιό του με τίτλο «Μέρες»: Πρὸ τῆς ἀντιθέσεως 12 μελῶν τοῦ Συμβουλίου τῆς Εὐρώπὴς ὴ Ἑλληνικὴ Κυβέρνησις ἀπεχώρησε ὁλοσέλιδοι τίτλοι.
Οι 12 που δεν ήθελαν την Ελλάδα στο Συμβούλιο της Ευρώπης ήταν οι κύριες χώρες της Ευρώπης τότε και αποτελούσαν μια ισχυρή πλειοψηφία, ικανή να αναστείλει την παρουσία μας.
Κατὰ τὴν στιγμὴν τῆς ἄποχωρὴσεως τοῦ κ. Πιπινέλὴ ἐθεωρεῖτο ὅτι θὰ ἐψὴφιζον ὑπὲρ τῆς ἀναστολἣς 12 ἀντιπροσωπεῖαι, ὴτοι πλειοψηφία τῶν δύο τρίτων, γράφει ο Σεφέρης, Σουὴδία, Νορβηγία, Δανία, Ισλανδία Βέλγιο Ολλανδία Λουξεμβούργο ’Αγγλία, Ιρλανδία Γερμανία καὶ τὴν τελευταία στιγμή ὴ Μάλτα. Αὐτὸ ἔγινε πρὸ τῆς μεσημβρινἤς διακοπῆς». Τὸ ἄνακοινωθέν, συνεχίζει ο Σεφέρης, βγῆκε στὶς 7.30” μμ. Στοὺς παραπάνω τότε εἶχαν προστεθεἶ καὶ τὸ ὑπέγραψαν καὶ ἡ Γαλλία, ἡ Τουρκία, ἡ Αὐστρία καὶ ἡ Ἑλβετία. Δηλαδὴ ὅλοι ψήφισαν ἐναντίον μας ἐκτὸς ἀπὸ τὴν Κύπρο ποὺ ψήφισε γιὰ μᾶς. Συνάμα ὁ Πιπινέλης δήλωσε ὅτι ἀντιμετωπίζουμε νὰ καταγγείλουμε καὶ τὴ Σύμβαση ἀνθρωπίνων δικαιωμάτων τῆς Ρώμης – αυτό έγινε το ’70, μετά από έναν χρόνο – θυμἂμαι, λέει ο Σεφέρης με πίκρα, πόσο τὴν ἐπικαλεστήκαμε τὸν καιρὸ τοῦ Κυπριακοῦ. Αὐτὰ ἀποφασίστὴκαν χτὲς καὶ τ’ ἀκούσαμε στὸ ραδιόφωνο. Τὸ κράτος ποὺ βἀρυνε στὴν πλάστιγγα τελικἀ ἦταν ἡ ἀπόφαση ὑπὲρ τῆς «ἀναστολἦς» μας τῆς Γερμανίας ποὺ ἔγινε δημόσια προχτές, Πέμπτὴ. ᾿Αλλὰ πρέπει νὰ ἦταν γνωστὴ στἀ ὑπουργεῖα Ἐξωτερικὧν πολὺ νωρίτερα.
Κυριακή 14 Δεκέμβρη – την επομένη της αποχωρήσεως.
Χτὲς δημοσίευαν οἱ ἐφημερίδες τὶς ἀκόλουθες δηλώσεις τοῦ ὑπουργοῦ Ἑξωτερικὥν: “τώρα” ἐτόνισε “εἴμεθα ἀδέσμευτοι· ἂς συνεχίσουν αὐτοὶ μόνοι των καί, ἂν θελήσουν νὰ μᾶς ἔχουν, ἂς φροντίσουν περὶ τούτου αὐτοί”. Τὸν καιρὸ τῶν “Ἐπιστράτων” καὶ τοῦ “᾽Αναθέματος”, ἦταν φλογερὸς νέος μὲ ἀπέραντη κομματικὴ φιλοδοξία, εἰκάζω, καὶ χαίρουνταν ἡ ψυχή του ὅταν ἄκουε στοὺς δρόμους ἀπὸ τὶς ρομβίες καὶ τὰ πρωτοπαλίκαρα νὰ τραγουδοῦν τὸ θούριο τοῦ μακαρίτη τοῦ Κω/ντίνου.
Πῶς τέλειωσαν ἐκεῖνες οἱ ἀηδίες τὸ ξέρουμε καὶ δὲ μᾶς βαστᾶ ἡ καρδιὰ νὰ τὸ ἀναλογιστοῦμε. Τώρα πάλι πανηγυρίζουμε: χοντρἀ στοιχεῖα στὴν τελευταία σελίδα τοῦ Βήματος “Διά τὴν ἀποχώρησιν (διάβαζε ἀποπομπήν) ἐκ τοῦ Συμβουλίου Εὐρώπης ἀπεφασίσθη σημαιοστολισμὸς ἐπὶ τριήμερον τῶν ᾿Αθηνῶν”.
Αυτή ήταν τότε η εικόνα της χώρας. Ωστόσο τα πράγματα διορθώθηκαν. Η εκ νέου αυτή επικύρωση της Ε.Σ.Δ.Α. από τη χώρα μας, αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας και την αποκατάσταση της δημοκρατίας, σηματοδότησε μια νέα εποχή σε πολιτικό, θεσμικό και νομικό επίπεδο. Είχε εξέχουσα συμβολική σημασία, καθώς επισφράγισε την επάνοδο της Ελλάδας στο διεθνές και ευρωπαϊκό στερέωμα ως κράτους δημοκρατικού που σέβεται τα δικαιώματα του ανθρώπου και ενστερνίζεται την αρχή του κράτους δικαίου, το τρίπτυχο δηλαδή αξιών του Συμβουλίου της Ευρώπης, με το οποίο είμαστε στην ίδια πλευρά της Ιστορίας. Ή, όπως, θα έλεγαν σε άλλους, πιο ταραγμένους καιρούς -καιρούς που βλέπουμε σήμερα να μας πολιορκούν- στην ίδια πλευρά του οδοφράγματος.
Δεν είναι, εξάλλου, τυχαίο ότι το νομοθετικό διάταγμα με το οποίο πραγματοποιήθηκε αυτή η επάνοδος ήταν μια από τις πρώτες πράξεις της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας που είχε σχηματιστεί τον Ιούλιο του 1974. Εν μέσω μιας ιδιαίτερα κρίσιμης πολιτικά περιόδου, η Ελλάδα διακήρυξε εμφατικά ότι κάνει μια νέα αρχή, με την οποία αποτινάσσει το όνειδος της επταετίας και βρίσκει το χαμένο νήμα της προηγούμενης περιόδου και της προόδου που είχε συντελεστεί.
Και συνέβαλε το Συμβούλιο της Επικρατείας στη νομική και πολιτειακή θεμελίωση της νομιμοποιήσεως εκείνης της κυβερνήσεως, η οποία από τον Ιούλιο του 1974 έως τον Νοέμβριο, οπότε έγιναν οι εκλογές, μέσα σε 116 ημέρες πυρετώδους πολιτικής και νομοθετικής δραστηριότητας, αποκατέστησε θεσμικά την Δημοκρατία, η οποία «ουδέποτε κατελύθη «δικαίω» και προετοίμασε την πορεία της χώρας, προς ελεύθερες εκλογές, ελεύθερο δημοψήφισμα, ελεύθερες δημαιρεσίες.
Τον Δεκέμβριο του 1974, το Συμβούλιο της Επικρατείας, με μια πολύ αποφασιστική απόφασή του, απεφάνθη ότι η κυβέρνηση εκείνη «έλκει την εξουσίαν της, όχι εκ διαδοχής, αλλά εκ καταγωγής», εκ γενετής. Δικαιούται, δηλαδή, να προβαίνει σε νομοθετικά μέτρα, ακόμη και συντακτικής φύσεως, μέχρι να συγκροτηθεί νομοθετικό σώμα.
Έτσι, θεμελιώθηκε η δημοκρατία, έτσι προχώρησε η δημοκρατία στη χώρα μας, έτσι κερδίσαμε τη διεθνή αναγνώριση. Από την αποπομπή του 1969 φτάσαμε να έχουμε επί δύο χρόνια Πρόεδρο της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης έναν Έλληνα βουλευτή, τον κ. Θεόδωρο Ρουσόπουλο, εκλεγμένο ομόφωνα από τους 612 βουλευτές των 46 χωρών-μελών.
Το Σύνταγμά μας, η κορωνίδα της έννομης τάξης, ερμηνεύεται εδώ και δεκαετίες σταθερά, σύμφωνα με την αρχή της μείζονος προστασίας των δικαιωμάτων, υπό το φως της Ε.Σ.Δ.Α. και της νομολογίας του Δικαστηρίου του Στρασβούργου. Σε μια σειρά ζητημάτων, η νομολογία αυτή αποδείχθηκε καθοριστική για την ενισχυμένη προστασία των συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων και ελευθεριών των Ελλήνων πολιτών. Παράλληλα, έδωσε την αναγκαία ώθηση στον Έλληνα δικαστή να αναλάβει έναν πιο ενεργό ρόλο στην υπεράσπιση και εμπέδωσή τους.
Θα ήθελα, με την ευκαιρία αυτή, να σταθώ για λίγο στην ίδια την έννοια της Δικαιοσύνης. Ο Αριστοτέλης τη χαρακτήριζε τέλεια αρετή «προς έτερον», αρετή δηλαδή που φανερώνεται στη σχέση μας με τον άλλον. Το ίδιο ισχύει και για την Πολιτεία. Μια έννομη τάξη κρίνεται, πάνω απ’ όλα, από το πώς στέκεται απέναντι στον πολίτη που προσφεύγει σε αυτήν, και ιδίως απέναντι στον πιο αδύναμο, που βλέπει στη Δικαιοσύνη το πολύτιμο, έσχατο γι’ αυτόν καταφύγιο.
Αυτό ακριβώς το κριτήριο υιοθετεί και η πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ, η οποία αντιμετωπίζει τη Δικαιοσύνη ως δημόσιο αγαθό που οφείλει να είναι προσιτό, αποτελεσματικό και προσανατολισμένο στις ανάγκες του πολίτη. Η χώρα μας καταγράφει σ’ αυτήν θετικές επιδόσεις, ιδίως ως προς την αντίληψη των πολιτών για τη δίκαιη μεταχείρισή τους, την πρόσβαση σε νομική υποστήριξη και τους μηχανισμούς επίλυσης διαφορών. Πρόκειται για μια ενθαρρυντική διαπίστωση, που δεν μας καθησυχάζει προφανώς, αλλά τιμά πρωτίστως όσους υπηρετούν, εσάς, δηλαδή καθημερινά τη Δικαιοσύνη.
Η δημοκρατία λειτουργεί όταν η δικαιοσύνη είναι ισχυρή απέναντι σε όλους εξίσου, ανεξάρτητα από την ισχύ και την κοινωνική θέση τους.
Η Ε.Σ.Δ.Α., λοιπόν, πέραν της πολύτιμης συμβολής της σε νομικό επίπεδο, καθώς και το Συμβούλιο της Ευρώπης, σμίλεψαν συνολικότερα την ιδέα ενός κοινού ευρωπαϊκού χώρου αξιών και υψηλών ιδανικών, που εμποτίζονται από την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και ελευθερία.
Και η Ευρώπη ορίζεται πρωτίστως από τις αξίες που έχει επιλέξει να υπηρετεί. Στις χώρες, όπου εφαρμόζεται η Σύμβαση, κάθε άτομο μπορεί να αισθάνεται πιο ασφαλές απ’ ό,τι σε οποιοδήποτε άλλο σημείο του πλανήτη.
Αλλά πολύ περισσότερο οι έννοιες της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου, όπως έχουν κατοχυρωθεί στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, ακτινοβολούν και πέραν της δικαιοδοσίας των κρατών-μελών. Πρόκειται για μια ιστορική κατάκτηση της ηπείρου μας, την οποία οφείλουμε να διαφυλάξουμε με όλες μας τις δυνάμεις, ο καθένας από τη θέση της ευθύνης του.
Σε μια εποχή έντονων και συνεχών γεωπολιτικών κλυδωνισμών που θέτουν σε κίνδυνο την παγκόσμια ειρήνη, αλλά και απειλών κατά της ίδιας της δημοκρατίας- η οποία βάλλεται τόσο εξωτερικά από αυταρχικά καθεστώτα όσο και εσωτερικά, εντός των δυτικών κοινωνιών- δεν πρέπει να λησμονούμε τα αυτονόητα: η δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι έννοιες αλληλένδετες. Δεν νοείται η μία χωρίς την άλλη. Και οι δυο μαζί αποτελούν το θεμέλιο της ειρήνης και της ευημερίας.
Μιλώντας όμως για πλήγματα που δέχεται η δημοκρατία εκ των έσω, πρέπει να θυμόμαστε πάντα πως η δημοκρατία είναι τελικά αυτή που «μάχεται». Μια δημοκρατία δηλαδή, η οποία είναι αποφασισμένη να υπερασπίζεται τις ελευθερίες και να διασώζει την υπόστασή της από κάθε καταχρηστική εκμετάλλευση των δικαιωμάτων, που άπλετα, γενναιόδωρα και θα έλεγα αντικειμενικά, παρέχει. Δεν πρέπει επίσης να λησμονούμε, ότι πρόκειται για σχετικά πρόσφατες κατακτήσεις που επιτεύχθηκαν με αίμα και τεράστιο κόστος στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αλλά και συνολικότερα το Συμβούλιο της Ευρώπης, αποτελούν το έσχατο καταφύγιο του πολίτη και θωρακίζουν με τη λειτουργία τους, ταυτόχρονα, τη δημοκρατική λειτουργία και τη συνοχή των κοινωνιών μας.
Στις μέρες μας, ωστόσο, παράλληλα με την εδραιωμένη εφαρμογή της Σύμβασης αναδύεται και μια νέα πρόκληση. Αναδύονται και διεκδικούν θέση στο πάνθεον των δικαιωμάτων, άρα και θεσμική αναγνώριση, καινούργια δικαιώματα.
Ο νομοθέτης και ο εφαρμοστής καλούνται να προσαρμόσουν το υφιστάμενο πλαίσιο στις σύγχρονες προκλήσεις της κλιματικής κρίσης και της τεχνητής νοημοσύνης. Αναδύεται ένα νέο δικαίωμα του πολίτη σε υγιές περιβάλλον. Ειδικά η τελευταία, η τεχνητή νοημοσύνη, μπορεί να προσφέρει πολύτιμα εργαλεία στην καθημερινότητα εφόσον, όμως, διασφαλιστεί πως η ανάπτυξή της θα τεθεί αποκλειστικά στην υπηρεσία του ανθρώπου και της κοινωνικής προόδου. Κάτι το οποίο δεν πρέπει, δυστυχώς, να θεωρείται καθόλου βέβαιο, καθώς αποτελεί ακόμη ζητούμενο. Και, γενικότερα, δεν πρέπει να συγχέουμε τη σταθερότητα με τη στασιμότητα. Σε ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον, χρέος όλων μας είναι η συνεχής προσαρμογή των προταγμάτων της Ε.Σ.Δ.Α. και των αξιών που εμπτυχώνει το Συμβούλιο της Ευρώπης στα νέα δεδομένα.
Υπό την έννοια αυτή, η ενίσχυση του κράτους δικαίου είναι έργο διαρκές που ανανεώνεται με κάθε γενιά και με κάθε νέα πρόκληση. Οφείλουμε, τελικά, να γνωρίζουμε πως κάθε κατάκτηση διατηρείται μόνο όταν τη φροντίζουμε. Είναι η έννοια της μαχόμενης δημοκρατίας. Κάθε βήμα προόδου αποτελεί αφετηρία για το επόμενο.
Κλείνοντας, θα ήθελα να υπενθυμίσω ότι τη μέρα που αποχωρήσαμε από το Συμβούλιο της Ευρώπης διωχθέντες, κηρύξαμε τριήμερη πανηγυρική επέτειο. Ανέμιζαν οι σημαίες και έφταναν χιλιάδες συγχαρητήρια τηλεγραφήματα.
Τελειώνει ο Σεφέρης: «Εἶναι τὸ «λυκόφως τῶν θεῶν». Σὲ πιάνει ναυτία κάποτε μ’ αὐτὸ το σημειωτὸ του τόπου μέσα στὸ κλουβί του.» Ο τόπος μας σήμερα δεν κάνει σημειωτόν, ούτε είναι μέσα σε κλουβί. Ο τόπος μας σήμερα αγωνίζεται μέσα σε μια διεθνή αρένα πολλαπλών προκλήσεων, να επιτελέσει την ιστορική του μοίρα, να επιτύχει τη διαρκή εδραίωση της δημοκρατίας και την προκοπή του ελληνικού λαού.
Έχουμε αφήσει πίσω την περίοδο που χαρακτηρίστηκε ως «το λυκόφως των θεών» και προσαρμοζόμαστε, ώστε να γίνουμε μια σύγχρονη, γιατί όχι και απαράμιλλη, ευρωπαϊκή χώρα, που παρέχει ασφάλεια, ευημερία και δικαιοσύνη στους πολίτες της. Αυτό το τρίπτυχο είναι το πιο σημαντικό, και αυτόν τον τρίτο πυλώνα της δικαιοσύνης τον υπηρετείτε εσείς, τον υπηρετεί το Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, τον υπηρετεί το Συμβούλιο της Επικρατείας και νομίζω πως εκδηλώσεις όπως η σημερινή, εκδηλώσεις όπως η προ διετίας στο Ζάππειο, αναδεικνύουν ακριβώς την ελπίδα μας πως ναι, η Δημοκρατία μας είναι μαχόμενη γιατί και η Δικαιοσύνη μας είναι μαχόμενη.
Σας ευχαριστώ».
