Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας απηύθυνε χθες την εναρκτήρια ομιλία στην εκδήλωση «Ελληνική Βιομηχανία | χθες, σήμερα, αύριο» που συνδιοργανώνουν η Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία «Ελληνική Παραγωγή – Συμβούλιο Βιομηχανιών για την Ανάπτυξη», το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών και το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, στην Εθνική Πινακοθήκη.
Ακολουθεί η ομιλία του κ. Τασούλα:
«Κυρίες και κύριοι,
Με ιδιαίτερη χαρά ανταποκρίθηκα στην πρόσκληση για τη σημερινή εκδήλωση. Μια εκδήλωση που έχει ως θέμα: «Ελληνική βιομηχανία, χθες, σήμερα αύριο». Όπως τόνισε νωρίτερα ο κ. Γκίκας Χαρδούβελης, στην πραγματικότητα δεν είναι μονάχα ένα θέμα αμιγώς οικονομικό.
Είναι θέμα στρατηγικής αυτονομίας της χώρας. Θα ήθελα να προσθέσω ότι είναι κυριολεκτικά και θέμα αύξησης της εθνικής μας ισχύος. Αξίζει να σκεφτούμε ότι έχουμε εξοικειωθεί με μία καθαρά πολιτική έννοια της εξάρτησης – και αναφέρομαι στις μεταπολεμικές δεκαετίες και στην πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο όταν ήταν έντονη η δημόσια συζήτηση γύρω από το ζήτημα της εξάρτησης. Η δημόσια συζήτηση αυτή επηρέασε, ιδιαίτερα το προηγούμενο αιώνα, τις πολιτικές εξελίξεις στη χώρα μας. Κυριάρχησε η έννοια της καταδίκης της εξάρτησης, είτε υπήρχε, είτε δεν υπήρχε, είτε υπήρχε στο βαθμό που καταγγέλλονταν ότι υπήρχε, είτε υπήρχε λιγότερο.
Η έννοια της εξάρτησης, όμως, στα μάτια μας ήταν πάντα ένα ζήτημα πολιτικής φύσεως. Αφορούσε τη διεθνή θέση της χώρας. Εκείνες τις δεκαετίες ποτέ η συζήτηση για την έννοια της εξάρτησης δεν συμπεριέλαβε την οικονομική πτυχή. Ποτέ δηλαδή δεν έγινε αντικείμενο πολιτικής αναμέτρησης η αποτροπή της οικονομικής εξαρτήσεως της χώρας. Αν και αυτό στην ουσία ήταν ένα από τα μεγαλύτερα διακυβεύματα τα οποία θα έπρεπε να απασχολήσουν το λεγόμενο πολιτικό σύστημα.
Όμως, το ζήτημα της οικονομικής εξάρτησης ή όχι μιας χώρας σχετίζεται ευθέως με την παραγωγική της αλκή. Η οικονομική εξάρτηση κάθε χώρας επηρεάζεται από τη ρευστότητα της διεθνούς πραγματικότητας. Υφίσταται μιας συνεχής αλληλεξάρτηση μεταξύ των χωρών και των οικονομιών. Ακριβώς γι’ αυτό ασκούν σημαντική επίδραση στην καθημερινή μας ζωή γεγονότα που εκδηλώνονται μακριά από τον τόπο μας.
Σήμερα αντιλαμβάνεται πιο εύκολα κανείς πόσο σημαντική είναι η μείωση της εξάρτησης από τις εισαγωγές. Η λεγόμενη οικονομική αυτοδυναμία της Ελλάδος σχετίζεται με την ενδυνάμωση της παραγωγής διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών. Εν ολίγοις, υπήρχε πάντα μία δυσαναλογία ανάμεσα στην συζήτηση για την εξάρτηση με πολιτικούς όρους και στη συζήτηση για την εξάρτηση με οικονομικούς όρους. Στην δεύτερη αποδίδαμε επί δεκαετίες, ελάχιστη σημασία. Σήμερα όμως κατανοούμε πλέον πόσο σημαντική είναι αυτή η δεύτερη συζήτηση.
Το 1958, ένας επιφανής βουλευτής του Εργατικού Κόμματος στη Βρετανία, ο Ρίτσαρντ Κρόσμαν, έγραψε ένα βιβλίο με τίτλο: «The Charm of Politics», «Η γοητεία της πολιτικής».
Ο Κρόσμαν εντόπιζε βασικά αυτή τη γοητεία στη δημιουργικότητα και σε μια εύλογη φιλοδοξία που μοιραία χαρακτηρίζει τους ανθρώπους, οι οποίοι επιθυμούν να αναμειχθούν στα κοινά. Βέβαια, αυτό αφορά το 1958, μη βιαστούμε να πιστέψουμε ότι ισχύει και σήμερα. Όχι στη φιλοδοξία για την εικόνα, αλλά στη φιλοδοξία εκείνου που θέλει να αναγνωρίζεται όταν λέει κάτι σωστό και, κυρίως, όταν πράττει κάτι σωστό. Ο Κρόσμαν συνόψισε τελικά μέσα από τα δοκίμια του βιβλίου του τη γοητεία της πολιτικής στο ότι, ως μέθοδος και ως ενασχόληση, είναι σε θέση να αλλάζει την πραγματικότητα προς το καλύτερο, διά των πράξεων.
Πριν από αρκετά χρόνια, το 1985, παρακολούθησα μια ομιλία που έκανε ο Μίκης Θεοδωράκης στην οδό Αμερικής στο θέατρο «Αμιράλ» προλογίζοντας την 150η παράσταση ενός θεατρικού έργου με τίτλο «Η έκρηξη», που πραγματευόταν το χάσμα των γενεών, και το οποίο είχε γράψει ο Ευάγγελος Αβέρωφ. Το 1985, δεν ήταν τόσο αναμενόμενο ο Μίκης Θεοδωράκης να προλογίζει μια θεατρική παράσταση που είχε γράψει ο Ευάγγελος Αβέρωφ.
Ο Θεοδωράκης ανάμεσα στα άλλα, είπε κάτι που, όταν το άκουσα μου θύμισε τον Κρόσμαν. Είπε ότι σήμερα, το 1985 πάντα, ο μεγάλος κίνδυνος της πολιτικής δεν προέρχεται από εκεί όπου είχαμε συνηθίσει να τον εντοπίζουμε, δηλαδή από τα δεξιά ή τα αριστερά. Ο μεγάλος κίνδυνος της πολιτικής -και μάλιστα, είπε, της τέχνης της πολιτικής- προέρχεται από την τεχνολογία της πολιτικής. Η τεχνολογία της πολιτικής είναι η επέλαση του μάρκετινγκ στην πολιτική και η επικράτηση στα κριτήρια του εκλογικού σώματος, όχι αυστηρών κριτηρίων πράξεως, αλλά κριτηρίων που έχουν σχέση με την εικόνα, με το φαίνεσθαι, η μετατροπή δηλαδή του ψηφοφόρου σε καταναλωτή περισσότερο παρά σε πολίτη, ο οποίος αποφασίζει βασιζόμενος σε πιο αυστηρά κριτήρια.
Τέχνη της πολιτικής, είπε, είναι οι πράξεις, ενώ τεχνολογία της πολιτικής είναι αυτό, που αρκετές δεκαετίες μετά την ομιλία του εκείνη, βλέπουμε να έχει σχεδόν επικρατήσει. Η πολιτική πλέον είναι περισσότερο η εικόνα και η σύγχυση, η οποία έχει διαμορφωθεί στην κοινή γνώμη εξαιτίας της κυριαρχίας της εικόνας, του κατακλυσμού των εικόνων ανάμεσα σε δύο λέξεις που κακώς θεωρούνται συνώνυμες: τη λέξη «γνωστός» και τη λέξη «άξιος». Υπάρχει μια ψευδοσυνωνυμία ανάμεσα σε αυτές τις δύο λέξεις. Και επειδή το γνωστός έχει διευκολυνθεί αφάνταστα θεωρείται ότι έχει διευκολυνθεί πολύ και το να θεωρείσαι άξιος επειδή είσαι γνωστός. Έτσι, μέσω της τεχνολογίας της πολιτικής, η δημιουργικότητα και το χειροπιαστό αποτέλεσμα μπορεί να μην είναι το βασικό κριτήριο των επιλογών του εκλογικού σώματος.
Θυμήθηκα αυτό το βιβλίο και αυτό το περιστατικό ερχόμενος σήμερα εδώ. Γιατί η πολιτική και η βιομηχανία, όσο μακρινές κι αν μοιάζουν, μοιράζονται ακριβώς τον ίδιο πυρήνα: τη δημιουργικότητα. Όσα έγραφε ο Κρόσμαν για την πολιτική ισχύουν, κατ’ αναλογίαν, και για τη βιομηχανία. Και στις δύο, η γοητεία γεννιέται από τη δύναμη να φέρνεις στον κόσμο κάτι καινούργιο, και από τη φιλοδοξία να υπηρετείς το σωστό έργο, να προσφέρεις στην εθνική οικονομία.
Δεν έχει κανείς παρά να ανατρέξει σε ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο, που είχε γράψει πριν πολλά χρόνια ο Ευάγγελος Παπαστράτος με τίτλο «Η δουλειά και ο κόπος της», όπου φαίνεται όλη η ψυχική διάθεση και η ιδεολογία των σκαπανέων της ελληνικής βιομηχανίας.
Οι αρχαίοι μάς κληροδότησαν μια πολύτιμη διάκριση, μεταξύ του πράττειν και του φαίνεσθαι. Το πράττειν αφήνει έργα, το φαίνεσθαι εντυπώσεις. Η βιομηχανία ανήκει ολόκληρη στον κόσμο του πράττειν. Όποιος παράγει αναγνωρίζεται από το έργο του, γιατί το έργο του γίνεται προσφορά: δουλειά για τους ανθρώπους, ζωή για τις πόλεις και τα χωριά, ευημερία για ολόκληρη την κοινωνία. Και ίσως αυτό χρειάζεται περισσότερο από οτιδήποτε άλλο η χώρα μας: λιγότερο θόρυβο, περισσότερο έργο.
Χαίρομαι, λοιπόν, που βρίσκομαι ανάμεσά σας, σε μια εκδήλωση της οποίας ο τίτλος συμπυκνώνει μια ολόκληρη εθνική διαδρομή, με τα σκαμπανεβάσματά της, αλλά μια ενδιαφέρουσα εθνική διαδρομή: «Ελληνική Βιομηχανία: Χθες, Σήμερα, Αύριο». Τρεις λέξεις που αφηγούνται ποιοι υπήρξαμε, τι καταφέραμε και πού οφείλουμε να φτάσουμε.
Κυρίες και κύριοι,
Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η αλλαγή επιταχύνεται εκθετικά.
Η επιτάχυνση της τεχνολογικής προόδου αλλάζει τα μέσα παραγωγής και διαμορφώνει σε όλο τον κόσμο μια βιομηχανία ριζοσπαστικά διαφορετική από τα εργοστάσια και τις γραμμές παραγωγής του παρελθόντος. Ταυτόχρονα, οι γεωπολιτικές μεταβολές αναδεικνύουν σε κορυφαία προτεραιότητα τις εθνικές επενδύσεις σε στρατηγικούς τομείς για τη χώρα.
Σε ολόκληρο τον δημοκρατικό κόσμο, κυβερνήσεις και κοινωνίες επανασχεδιάζουν τη βιομηχανική πολιτική προκειμένου να εξασφαλίσουν ευημερία και στρατηγική αυτονομία. Η κυριαρχία και η ασφάλεια ενός κράτους μετριούνται πλέον και με την ικανότητά του να παράγει τα απαραίτητα για την ευημερία και την προστασία των πολιτών του.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Ελλάδα βρίσκεται σε μια θέση που σπάνια γνώρισε στη σύγχρονη ιστορία της. Η σταθεροποίηση της χώρας στην Ευρωζώνη, που διαδέχθηκε την εποχή της οικονομικής κρίσης, προσφέρει την ιστορική ευκαιρία για την πραγματοποίηση γενναίων επενδύσεων που θα συμβάλουν στην έλευση μιας νέας εποχής για την ελληνική βιομηχανία.
Το χθες της ελληνικής βιομηχανίας μάς δίνει πίστη. Στις μεταπολεμικές δεκαετίες, η Ελλάδα σηκώθηκε μέσα από τα ερείπια του πολέμου και του εμφυλίου, έχτισε εργοστάσια, εκπαίδευσε τεχνίτες και μηχανικούς και πέτυχε ρυθμούς ανάπτυξης από τους υψηλότερους στην Ευρώπη. Μόνο με την Ιαπωνία μπορούσαμε τότε να συγκριθούμε. Εκείνη η γενιά απέδειξε ότι όταν οι Έλληνες πιστεύουν στις δυνάμεις τους, μπορούν να μεταμορφώσουν τον τόπο τους.
Ακολούθησαν όμως και δύσκολες εποχές. Στα χρόνια της δημοσιονομικής κρίσης, όταν η οικονομία συρρικνωνόταν, η βιομηχανία αποδείχθηκε ένα από τα πιο σταθερά στηρίγματα της χώρας. Αργότερα ξεπέρασε την πανδημία, την ενεργειακή κρίση και τις γεωπολιτικές αναταράξεις, και συνέχισε να αναπτύσσεται.
Σήμερα η μεταποίηση απασχολεί περίπου 420.000 ανθρώπους. Οι θέσεις εργασίας στη βιομηχανία αμείβονται περίπου κατά ένα τρίτο υψηλότερα από τον μέσο όρο, προσφέροντας σταθερότητα και προοπτική εξέλιξης. Κάθε ευρώ που παράγει η βιομηχανία γεννά συνολικά 2,8 ευρώ για την εθνική οικονομία, και κάθε νέα θέση εργασίας στον κλάδο φέρνει τρεισήμισι θέσεις σε ολόκληρη τη χώρα.
Μέσα στην τελευταία δεκαετία οι εξαγωγές διπλασιάστηκαν και συνεχίζουν να αναπτύσσονται. Το 87% των ελληνικών εξαγωγών είναι βιομηχανικά προϊόντα. Ελληνικά προϊόντα ταξιδεύουν σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης. Προϊόντα διύλισης πετρελαίου φτάνουν στην Ιταλία, κινητήρες στη Σιγκαπούρη, είδη ένδυσης στη Γερμανία, μπαταρίες στην Ολλανδία, ενώ ελληνικά τρόφιμα βρίσκονται σε τραπέζια από την Αμερική και το Ηνωμένο Βασίλειο ως την Κίνα και την Ιαπωνία.
Οι Έλληνες εργάζονται περισσότερες ώρες από τους περισσότερους Ευρωπαίους, παρά την αντίθετη φήμη, όμως μπορούμε να κάνουμε πολλά για να αυξήσουμε την παραγωγικότητα. Όπως εύστοχα έχει επισημάνει ο Πρόεδρος της «Ελληνικής Παραγωγής», ο κ. Μιχάλης Στασινόπουλος, η παραγωγικότητα εξαρτάται λιγότερο από τον ίδιο τον εργαζόμενο και περισσότερο από τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή του για να την αυξήσει. Μια σύγχρονη γραμμή παραγωγής πολλαπλασιάζει την αξία κάθε ώρας εργασίας. Η απάντηση, επομένως, βρίσκεται σε περισσότερες παραγωγικές επενδύσεις και σε ένα περιβάλλον θεσμικό, κοινωνικό, τολμώ να πω ακόμα και ψυχολογικό, που τις προσελκύει και τις διευκολύνει.
Σήμερα συγκεντρώνονται οι οικονομικές, τεχνολογικές και γεωπολιτικές προϋποθέσεις για να πραγματοποιήσει η χώρα μας στο πεδίο της βιομηχανίας ένα αναπτυξιακό βήμα αντίστοιχο με εκείνο των μεταπολεμικών δεκαετιών. Εκεί βρίσκεται, κυρίως, το κλειδί της σύγκλισης. Η αλλαγή του παραγωγικού μας προτύπου είναι, έτσι, μια απόφαση για μια οικονομία πιο ανθεκτική και για μια κοινωνία πιο συνεκτική.
Η εγχώρια παραγωγή πρέπει να γίνει ξανά συστατικό του πατριωτισμού. Σχεδιάζουμε μια Ελλάδα που καινοτομεί, δημιουργεί και εξάγει. Μου είχαν γράψει στο κείμενο «οραματιζόμαστε μια Ελλάδα», αλλά κόμπιασα να το πω και είπα «σχεδιάζουμε» διότι πιστεύω πως έχει μεγαλύτερη σημασία το σχέδιο από το όραμα στην πρακτική άσκηση της εξουσίας. Το όραμα, ξέρετε, θα μπορούσε κανείς να το αποδώσει περισσότερο σε άλλες τέχνες και λιγότερο στην πολιτική. Προσωπικά, έχοντας αναμειχθεί στην πολιτική πολλές δεκαετίες, είμαι εξαιρετικά δύσπιστος απέναντι στους οραματιστές, και περισσότερο συνήγορος στους σχεδιάζοντες και υλοποιούντες. Αξίζει λοιπόν γι’ αυτό η βιομηχανία να αποκτήσει στον δημόσιο διάλογο τη θέση μιας εθνικής προτεραιότητας. Χρειάζεται να εντείνουμε τις προσπάθειές μας, γιατί εξακολουθούμε και σήμερα να εισάγουμε περισσότερα απ’ όσα εξάγουμε, με αποτέλεσμα ένα επίμονο έλλειμμα στο εμπορικό ισοζύγιο.
Ο πιο ισχυρός μοχλός σε αυτή την προσπάθεια, αν και μακροπρόθεσμος, είναι η παιδεία. Το μέλλον της ελληνικής βιομηχανίας θα κριθεί στη γέφυρα που οφείλουμε να χτίσουμε ανάμεσα στην παραγωγή και στην εκπαίδευση: στα πανεπιστήμια, στα εργαστήρια, στους ερευνητές. Ο αριθμός των ερευνητών που εργάζονται στη βιομηχανία αυξήθηκε εντυπωσιακά τα τελευταία χρόνια. Αυτή τη δυναμική πρέπει να την πολλαπλασιάσουμε, ώστε η γνώση να μετατρέπεται σε έργο.
Όταν η γνώση γίνεται έργο, η κοινωνία αποκτά ισχυρά θεμέλια και φτερά. Θεμέλια, γιατί αντέχει στις κρίσεις. Φτερά, γιατί μπορεί να ανοιχτεί με αυτοπεποίθηση στον κόσμο, να ανταγωνιστεί και να διακριθεί. Μια τέτοια κοινωνία προοδεύει, συνέχεται και πιστεύει στον εαυτό της. Και μια χώρα που στηρίζεται στις δικές της δυνάμεις είναι, τελικά, μια πιο ασφαλής χώρα. Λιγότερο εξαρτημένη.
Η ασφάλεια αυτή αποκτά πλέον και ευρωπαϊκή διάσταση. Η στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, αλλά και η άμυνα της πατρίδας μας, περνούν μέσα από την πρόσβαση σε ενέργεια, σε κρίσιμες πρώτες ύλες και σε τεχνολογίες. Η ενεργειακή κρίση μάς έδειξε πόσο ευάλωτη γίνεται μια χώρα όταν εξαρτάται από εισαγόμενα καύσιμα. Αναλογιστείτε ότι η Γερμανία λίγο πριν μπει ο βαρύς χειμώνας δεν έχει γεμίσει τις δεξαμενές της ακόμη σε φυσικό αέριο. Ποια, η Γερμανία; Θα πρέπει, λοιπόν, με σύνεση και σεβασμό προς το περιβάλλον, να αξιοποιήσουμε τον εθνικό μας πλούτο στην παραγωγή ενέργειας, ωφελώντας και τις τοπικές κοινωνίες.
Η βιομηχανία γίνεται, έτσι, και ζήτημα κοινωνικής συνοχής. Στη Στερεά Ελλάδα, για παράδειγμα, η βιομηχανία αντιπροσωπεύει ένα πολύ μεγάλο μέρος της τοπικής οικονομίας. Τα περιφερειακά βιομηχανικά οικοσυστήματα κρατούν ζωντανή την ύπαιθρο και δίνουν στους νέους τη δυνατότητα να μείνουν στον τόπο τους. Έτσι, η παραγωγή γίνεται και απάντηση στο δημογραφικό.
Κυρίες και κύριοι,
Χιλιάδες νέοι επιστήμονες έφυγαν στα χρόνια της κρίσης. Αρκετοί επιστρέφουν σήμερα. Θέλουμε να επιστρέψουν όλοι όσοι το επιθυμούν και να βρουν εδώ θέσεις αντάξιες των γνώσεων και των επιδιώξεών τους. Γι’ αυτό και η εργασία στην παραγωγή αξίζει να ανακτήσει το κύρος που της αρμόζει.
Η παραγωγή μάς διδάσκει και την αξία του μακρόπνοου σχεδίου και της στέρεης θεσμικής της υποστήριξης. Έχει μεγάλη σημασία το νομικό πλαίσιο – ελέχθη από τον κύριο Χαρδούβελη προηγουμένως: πρέπει να νιώθουν αυτοί οι οποίοι θα κληθούν να μπουν στη γοητευτική περιπέτεια της παραγωγής ότι το θεσμικό πλαίσιο είναι σταθερό και υποβοηθητικό. Ένα εργοστάσιο χρειάζεται χρόνια για να σχεδιαστεί και να χτιστεί.
Όταν όμως λειτουργήσει, προσφέρει δουλειά, γνώση και ευημερία για δεκαετίες. Γι’ αυτό οφείλουμε να σκεφτόμαστε πέρα από τον επόμενο εκλογικό κύκλο, με το βλέμμα στις γενιές που έρχονται. Αυτή είναι ίσως η πιο ουσιαστική μορφή πατριωτισμού: να παραδώσουμε στα παιδιά μας μια χώρα καλύτερη από εκείνη που παραλάβαμε.
Μιλώντας στη Βουλή, στις 14 Νοεμβρίου του 2018, για την τότε αναθεώρηση του Συντάγματος που πραγματοποιήθηκε ένα χρόνο μετά, αναφέρθηκα και στην ανάγκη να αποκτήσει συνταγματική περιωπή η θεσμική υποστήριξη της οικονομικής δραστηριότητας. Όπως ακριβώς το σημερινό Σύνταγμα από τη γέννησή του προβλέπει, ας πούμε, για τα εισαγόμενα κεφάλαια από το εξωτερικό:
«Αγαπητέ πατέρα, μετά από σειρά ποικίλων και βίαιων αντιδράσεων έχω επιτέλους έναν νόμο του Κοινοβουλίου που παραχωρεί την ιδιοκτησία των νέων μου μηχανών φωτιάς σε εμένα και τους εντολοδόχους μου σε όλη τη Μεγάλη Βρετανία και στις Φυτείες για τα επόμενα είκοσι πέντε χρόνια τα οποία εύχομαι να είναι ιδιαίτερα επωφελή για μένα, καθώς υπάρχει ήδη σημαντική ζήτηση για αυτές». «Φυτείες», «plantations» εννοούσαν την εποχή που γράφτηκε η επιστολή τις Αποικίες.
Το 1775, γιατί τότε γράφτηκε αυτό το γράμμα, ο εφευρέτης της ατμομηχανής James Watt -γνωστός ως «Βατ»- στέλνει επιστολή στον πατέρα του με την οποία πανηγυρίζει, διότι το συγκεντρωτικό, αγγλικό οικονομικό σύστημα ανοίγει, προετοιμάζοντας τη Βιομηχανική Επανάσταση με κίνητρα στις επιχειρήσεις και στην καινοτομία. Η Μεγάλη Βρετανία έχει πολλές ερμηνείες για την αίγλη και τη διάρκειά της. Μια σημαντική ερμηνεία του γιατί η Μεγάλη Βρετανία έγινε αυτοκρατορία, γιατί εκεί γεννήθηκε η Βιομηχανική Επανάσταση, είναι ότι μετά την Ένδοξη Επανάσταση του 1688 που αντικαταστάθηκε ο Ιάκωβος από τον Γουλιέλμο της Οράγγης, το κοινοβούλιο σε μια διαδικασία -τηρουμένων των αναλογιών- αντίστοιχη με αυτή που κάνουμε εμείς σήμερα, είπα εγώ τότε, δηλαδή της θεσμικής αναθεώρησης της χώρας, άνοιξε τους θεσμούς, περιόρισε την εξουσία του βασιλιά, κατήργησε τα κρατικά μονοπώλια και έδωσε πνοή στην οικονομία.
Τέτοια πνοή έδωσε στην οικονομία, ώστε οι πολίτες και οι επιχειρηματίες, όπως ο Watt, είχαν όχι μόνο την προστασία του κράτους και των νόμων, αλλά και, όπως όλες οι εμπορικές αποστολές της Μεγάλης Βρετανίας, την προστασία του Βασιλικού Ναυτικού. Και πρέπει να πούμε ότι ένας από τους λόγους που η Μεγάλη Βρετανία ευνόησε την Ελληνική Επανάσταση του 1821, κυρίως μέσω του (Τζωρτζ) Κάνινγκ, ήταν ότι τότε θεωρούσαν πως η ελεύθερη και ανεξάρτητη Ελλάδα θα διευκόλυνε το ελεύθερο εμπόριο στην Ανατολική Μεσόγειο και το πέρασμα προς τις Ινδίες.
Και συνέχισα την ομιλία μου με ένα αντίθετο παράδειγμα από εκείνο του Watt: «Η γη, το υπέδαφος, τα νερά, τα δάση, οι βιομηχανίες, τα εργοστάσια, τα ορυχεία, οι σιδηρόδρομοι, οι θαλάσσιες και εναέριες συγκοινωνίες, οι τράπεζες, τα ταχυδρομεία, οι μεγάλες κρατικές αγροτικές επιχειρήσεις (σοβχόζ), οι σταθμοί μηχανών και τρακτέρ, καθώς και οι κοινοτικές επιχειρήσεις και η μεγάλη πλειονότητα των κατοικιών στις πόλεις και τις μεγάλες βιομηχανικές περιφέρειες είναι ιδιοκτησία του κράτους, δηλαδή όλου του λαού. Οι συλλογικές επιχειρήσεις (τα κολχόζ) και στις οργανώσεις με τα ζώα και τα εργαλεία τους, η παραγωγή που παρέχουν και τα συλλογικά τους κτήρια αποτελούν την κοινωνική ιδιοκτησία των κολχόζ και των συνεταιριστικών οργανώσεων». Είναι τα άρθρα 6 και 7 του Συντάγματος της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών.
Με αυτά τα δύο ακραία παραδείγματα θεσμικής συμπεριφοράς απέναντι στην ανάπτυξη μπορούμε να ερμηνεύσουμε και τη μοίρα δύο διαφορετικών καθεστώτων: της ανοιχτής οικονομίας και της συγκεντρωτικής!
Κυρίες και κύριοι,
Θα κλείσω με τη γοητεία του πράττειν. Γιατί η εθνική αυτοπεποίθηση, καθώς βαδίζουμε προς το 2050, αλλά ακόμη πιο κοντά στο 2030 που είναι η 200η επέτειος της ανεξαρτησίας μας, θα κριθεί από την ικανότητά μας να κρατήσουμε τους ανθρώπους μας δημιουργικούς, την οικονομία μας παραγωγική και ανοιχτή στον κόσμο και την κοινωνία μας ενωμένη.
Ας διαλέξουμε, λοιπόν, το πράττειν. Σας ευχαριστώ».
