Κύριε Δήμαρχε,
Ευχαριστώ άλλη μία φορά και ευχαριστώ, αν είναι δυνατόν, και εκ μέρους όλων των καλεσμένων σας για τη φιλοξενία, την οποία μας προσφέρετε.
Σεβασμιώτατοι,
Κύριε Υπουργέ,
Αυτή την πολύ μεγάλη ημέρα, αν θυμηθεί κανείς το αδιευκρινίστου ακόμη εννοίας ρητό του αρχαίου σοφού, του Ηράκλειτου, που έλεγε ‘πατήρ πάντων πόλεμος’, θα απορήσει εάν του δώσει την έννοια, την οποία εκ πρώτης όψεως κινείται κανείς να δώσει. Είναι αδιευκρίνιστο ακόμη τι θεωρούσε ακριβώς ως νόημα αυτής της φράσεως ο μεγάλος σοφός και έχουν αναπτυχθεί πολλές θεωρίες γύρω από αυτό το θέμα.
Εμείς, ας λησμονήσουμε τις θεωρίες και ας αλλάξουμε λίγο τη φράση. Και να πούμε ‘πατήρ πάντων των κακών είναι ο πόλεμος’. Και έτσι τον αισθανόμαστε. Ένας πόλεμος δεν είναι τίποτα άλλο παρά θάνατος. Ένας πόλεμος δεν είναι παρά καταστροφή, δεν είναι παρά βαρβαρότητα και έκφραση των χειροτέρων αισθημάτων του ανθρώπου.
Αλλά και αυτοί οι πόλεμοι έχουν αναβαθμίσεις. Υπάρχουν και πόλεμοι ευγενικοί, θα μπορούσα να πω κατά κάποιον τρόπο. Όταν κανείς υφίσταται μια επίθεση, είναι υποχρεωμένος να πολεμήσει. Να πολεμήσει με ευγενική σκέψη στο μυαλό για να προστατεύσει ό,τι κινδυνεύει, ό,τι ιερό και όσιο απειλείται να καταστραφεί.
Αλλά οι άλλοι πόλεμοι, οι συνηθισμένοι, οι οποίοι δυστυχώς εξακολουθούν ακόμη να υπάρχουν, έχουν διαφόρους βαθμούς βαρβαρότητος.
Αυτός ο πόλεμος, τον οποίον αυτή η ημέρα μνημονεύει, ο πόλεμος που συνεχίστηκε στα δύσκολα χρόνια της κατοχής, ο πόλεμος τον οποίον τα στρατεύματα τότε κατοχής έκαναν εναντίον αθώων ανθρώπων. Τι πόλεμο να κάνεις εναντίον άοπλων ανθρώπων; Τι πόλεμο εναντίον γυναικοπαίδων; Τι πόλεμο, όταν σκοτώνεις και δεν κινδυνεύεις να σκοτωθείς; Τι πόλεμο, όταν βάζεις φωτιά σ’ένα σχολείο, ναό του πνεύματος τάχα, για να κάψεις γυναικόπαιδα;
Άρα, ο βαθμός βαρβαρότητος αυτού του πολέμου ήταν στην ανώτατη δυνατή κλίμακα.
Και ποια πρέπει να είναι η αντίδραση όλων των επιζώντων εναντίον ενός τέτοιου πολέμου ή και οποιουδήποτε άλλου, μικρότερης ή μεγαλύτερης ακόμη βαρβαρότητος; Πιστεύω ότι πρέπει η αντίδραση να είναι αυτή η αντίδραση της μνήμης, της ανάμνησης, των μουσειακών εκθεμάτων. Και έχω την εντύπωση από μία πρώτη επίσκεψη που έκανα στο Μουσείο, το σχολείο το Δημοτικό μετατρέπεται σε Μουσείο, ότι θα γίνει ένα πολύ σημαντικό Μουσείο, εάν πράγματι μάλιστα ευρεθούν και τα εκθέματα, τα οποία αναζητούνται αυτή τη στιγμή και συμπληρωθεί με τα καινούργια εκθέματα όλη η ιστορία αυτής της τραγικής ημέρας και αυτής της τραγικής περιόδου.
Αλλά, δεν είναι η μόνη υποχρέωση η ανάμνηση. Η αντίδρασή μας πρέπει να έχει ευθύτερους στόχους. Και οι ευθύτεροι στόχοι είναι να καλλιεργήσουμε όλα εκείνα τα αισθήματα, τα οποία είναι αντίθετα προς τον πόλεμο, αντίθετα προς τη βαρβαρότητα, αντίθετα προς την σφαγή μεταξύ των ανθρώπων.
Και εδώ όλα χωρούν. Και θα έλεγα μία λέξη, που είναι η καταλληλότερη ίσως, για να αντιμετωπίσει την έννοια του πολέμου. Και αυτή η λέξη είναι ‘πολιτισμός’. Και είναι πολύ ευρεία αυτή η λέξη του πολιτισμού, διότι δεν είναι μόνον ένας πνευματικός όρος. Ο πολιτισμός μπορεί να αναδειχθεί και από υλικές πράξεις και από υλικά επιτεύγματα.
Και σ’αυτό το δρόμο βρίσκεται σήμερα η Ελλάδα, στο δρόμο να αναπτυχθεί ακόμη περισσότερο. Στο δρόμο να δείξει τα πολιτιστικά της έργα ευρύτερα, όπου μπορεί. Να δείξει ότι έχει σπουδαίους ανθρώπους, που μπορεί να χαρακτηρισθούν καλλιτέχνες, μπορεί να χαρακτηρισθούν επιστήμονες, μπορεί να χαρακτηρισθούν ευεργέτες, μπορεί να χαρακτηρισθούν έντιμοι και ηθικοί άνθρωποι.
Και βεβαίως έχει και πολιτικούς υψηλού ήθους και επιπέδου. Διότι εγώ ουδέποτε δέχθηκα ότι οι πολιτικοί κατατάσσονται σε χαμηλότερη βαθμίδα από την υψηλότερη, η οποία υπάρχει. Μεταξύ των πολιτικών μπορεί να υπάρχουν, όπως και μεταξύ όλων των ανθρώπων, άνθρωποι ανάξιοι του ονόματος και της αποστολής. Αυτό δεν αλλάζει τα πράγματα. Η πολιτική είναι μία υψίστη λειτουργία και οι πολιτικοί είναι άνθρωποι άξιοι παντός σεβασμού. Και Η Ελλάδα προοδεύει και προκόβει με τις προσπάθειες όλου του λαού, αλλά με επικεφαλής πάντοτε τους πολιτικούς.
Να, λοιπόν, ποιο είναι το ευρύτερο καθήκον μας: Να κάνει ο καθένας από μας ό,τι του περνάει από το χέρι, για να συνεισφέρει σ’αυτόν τον καινούργιο στόχο. Στον πολιτισμό της Ελλάδος, στην καταδίκη του βάρβαρου αισθήματος, του φόνου του άλλου, στην ανάπτυξη όλων των ευγενικών αισθημάτων που κάνουν τον άνθρωπο να είναι το χαριέστατο πλάσμα επί της γης, όταν πράγματι είναι αληθινός άνθρωπος.
Και μ’αυτές τις σκέψεις, θέλω μια στιγμή να στραφούμε στη σπουδαία εκείνη τραγική στιγμή και από αυτή να μην πάρουμε μέσα μας αισθήματα, όπως και ο κύριος Δήμαρχος είπε στην πολύ ωραία ομιλία του στη Μητρόπολη, να μην πάρουμε ούτε αισθήματα εκδικήσεως, ούτε αισθήματα πικρίας, αν είναι δυνατόν, αλλά να αποβάλλομε όλα αυτά τα αισθήματα, για να πούμε μέσα στην καρδιά μας ότι εμείς είμαστε αντίθετοι σε κάθε έννοια πολεμική, σε κάθε έννοια σκληρότητος, σε κάθε έννοια απανθρωπιάς και θα υπηρετήσουμε με όλες μας τις δυνάμεις τον πολιτισμό και την ανάπτυξη του τόπου μας.
Και μ’αυτόν τον τρόπο θα δικαιώσουμε τους νεκρούς μας.
