Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας κήρυξε την έναρξη των εργασιών του 4ου Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου Σαρακατσαναίων με τίτλο: «Σαρακατσαναίοι: Από τη νομαδική ζωή στον ψηφιακό κόσμο», το οποίο διοργανώνεται από την Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων.
Ακολουθεί η ομιλία του κ. Τασούλα:
«Το τέταρτο συνέδριο, που διοργανώνεται κάθε δεκαετία εδώ και σαράντα χρόνια έχει μεγάλο ενδιαφέρον, γιατί παρουσιάζει το αναγκαίο άλμα, το οποίο πρέπει να γίνει από τον τρόπο ζωής των Σαρακατσαναίων, που ήταν ζωντανός και υπαρκτός μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950, σε ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο αύριο, το οποίο χαρακτηρίζεται από αυτό που αποκαλούμε ψηφιακή εποχή.
Μία πολύ ενδιαφέρουσα ερμηνεία της Ιστορίας, ανάμεσα στις πολλές που υπάρχουν, δηλαδή ένας τρόπος με τον οποίο επιχειρεί ο άνθρωπος να ερμηνεύσει την ιστορική εξέλιξη, είναι και η θεωρία του περίφημου Άγγλου ιστορικού Στήβεν Ράνσιμαν, ο οποίος έλεγε ότι η Ιστορία, η ζωή των ανθρώπων βασίζεται στην αντίδρασή τους στην πρόκληση του περιβάλλοντος. Όλη η αντίδραση του ανθρώπου στην πρόκληση του φυσικού περιβάλλοντος, γεννάει την Ιστορία. Η ανάγκη του ανθρώπου να προσαρμοστεί στο περιβάλλον, διαμορφώνει τον χαρακτήρα του ανθρώπου, τον τρόπο ζωής και τον πολιτισμό του.
Οι Σαρακατσαναίοι είναι μία πλήρης απόδειξη ισχύος αυτής της θεωρίας. Ο τρόπος ζωής τους, ο νομαδικός, που υπηρετούσε το επάγγελμά τους, υπηρετούσε αυτό από το οποίο ζούσαν, την κτηνοτροφία, είχε ως στόχο να ξεπεράσει τις δυσκολίες του περιβάλλοντος. Και όλη αυτή η απίστευτη δυνατότητα προσαρμογής στο περιβάλλον, γέννησε τον πολιτισμό τους, γέννησε τις συνήθειές τους, γέννησε το χαρακτήρα τους, γέννησε την πατριαρχική τους δομή, τα ήθη, τα έθιμά τους, τον τρόπο διασκεδάσεως, όπως είπε ο κύριος Γενικός Γραμματέας, τους καημούς τους, όλα αυτά ήταν προσανατολισμένα στο να ξεπεράσουν τις δυσκολίες του περιβάλλοντος. Η μέθοδος για να ξεπεράσουν τις δυσκολίες του περιβάλλοντος και να ανταποκριθούν στις ανάγκες της ζωής τους, ήταν ο τρόπος με τον οποίο έζησαν και ο πολιτισμός τον οποίο δημιούργησαν, η σύνδεσή τους, οι μεγάλοι δεσμοί ανάμεσά τους, η φιλοπατρία τους, η λεβεντιά τους, η τιμή που έχει εντυπωσιάσει και ξένους μελετητές τους και όλη αυτή η σχεδία του βίου τους παρεδόθη στους επόμενους, όταν αυτός ο τρόπος ζωής πια είχε υποκύψει φυσιολογικά σε νέους τρόπους ζωής που έφερε ο πολιτισμός και οι νέες προκλήσεις του περιβάλλοντος.
Ωστόσο, ενώ αντιμετωπίζουν νέες προκλήσεις που φτάνουν μέχρι την ψηφιακή διάστασή τους, δεν ξεχνάν την προέλευσή τους, δεν ξεχνάν τη ρίζα τους απ’ την οποίαν αντλούν κέφι, δύναμη και αισιοδοξία.
Και αυτό το συνέδριο συνδέει ακριβώς τη ρίζα της νομαδικής ζωής με τη σημερινή ραγδαία μεταβαλλόμενη πραγματικότητα. Έχει γράψει ο Γεώργιος Δροσίνης ένα πολύ συμπαθητικό ποίημα το οποίο λέει ότι “Δε θέλω του κισσού το πλάνο ψήλωμα σε ξένα αναστηλώματα δεμένο. Ας είμαι ένα καλάμι, ένα χαμόδεντρο, μα όσο ανεβαίνω, μόνος να ανεβαίνω”.
Ο κισσός δεν έχει ρίζες, εξαρτάται από το πώς θα τον δέσουμε σε έναν τοίχο για να σκαλώνει και να σκαρφαλώνει. Αλλά ακόμη κι ένα χαμόδεντρο που έχει ρίζες μπορεί και να ανεβαίνει γιατί έχει θεμέλια, έχει ρίζες. Έτσι λοιπόν κι εσείς συντηρείτε αυτές τις ρίζες σας όχι σαν μνημόσυνο αλλά σαν μία ανάγκη να σας γεμίζουν αισιοδοξία, γνώση και προοπτική για το μέλλον σας.
Είχα εντυπωσιαστεί όταν εδώ και πολλά χρόνια και κάθε χρόνο την πρώτη Κυριακή του Αυγούστου στον Γυφτόκαμπο των Ιωαννίνων, στον Γυφτόκαμπο στο Ζαγόρι, παρακολουθούσα το αντάμωμα των Σαρακατσαναίων, εκεί κοντά στο Τσεπέλοβο και το Σκαμνέλι και έβλεπα νέους Σαρακατσαναίους να διασκεδάζουν, να ανταμώνουν να επισκέπτονται τα κονάκια, τα οποία είναι εκεί εγκατεστημένα σε μία επιβλητική και ενδιαφέρουσα αναπαράσταση του παλιού τρόπου ζωής. Και φυσικά αυτό δεν ήταν μνημόσυνο, ήταν γλέντι και ήταν επίσκεψη και προσκύνημα στις ρίζες για να πάρετε ανάσες γερές και να ξαναγυρίσετε στην καθ’ ημέραν μέριμνα του νέου βίου σας στις πόλεις, δίπλα στους δικούς σας ανθρώπους με έναν άλλον τρόπο ζωής, ο οποίος όμως ποτέ δεν σας εμπόδισε να είστε δεμένοι συναισθηματικά και γνωσιακά με τον παλιότερο τρόπο ζωής σας.
Πανάρχαιες καταβολές και αρχέγονες παραδόσεις, αυστηρές ηθικές αξίες και σκληρή, σχεδόν ασκητική ζωή -με στοιχειώδη μονάδα κοινωνικής συγκρότησης την οικογένεια, είτε στην πυρηνική είτε στη διευρυμένη της μορφή- εθιμική δικαιοσύνη και γλωσσική αυτοτέλεια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά των Σαρακατσαναίων, διατηρημένα για αιώνες μέσα από έναν τρόπο ζωής απομονωμένο, οργανωμένο γύρω από τις εποχικές μετακινήσεις των κοπαδιών και την αυτάρκεια των οικογενειακών κοινοτήτων τους. Ωστόσο, τούτη η αρχαιοελληνική φυλή που οι ρίζες της χάνονται στα βάθη των αιώνων, υπερβαίνει τις περιγραφές της, ξεχειλίζει από τις εθνολογικές και ανθρωπολογικές νοηματοδοτήσεις της και δίνει το μέτρο μιας ζωής αυθεντικής, θεμελιωμένης στην ανάγκη, αλλά ριζωμένης στον “κόσμο” με την οντολογική, αισθητική και ηθική έννοια της λέξης, ως τάξης, αρμονίας, δομημένης ολότητας. Άνθρωποι ζυμωμένοι με τον μόχθο, υποταγμένοι στους απαρασάλευτους άγραφους νόμους της φάρας, λιτοί και πειθαρχημένοι, οι Σαρακατσαναίοι έζησαν στα απάτητα βουνά της κεντρικής και νότιας Πίνδου και της Ρούμελης τον ποιμενικό, νομαδικό τους βίο, αυτόνομοι και ελεύθεροι. Κορίτσια ντροπαλά και αγόρια σεμνά, μανάδες στυλοβάτες της οικογένειας με τη ρόκα παραμάσχαλα και τον αργαλειό στο κονάκι, πατέρες που ηγεμόνευαν με προσήνεια στο σπίτι και με στιβαρότητα στο τσελιγκάτο. Η γλώσσα τους ελληνική, χωρίς προσμείξεις, με διατήρηση αρχαϊκών στοιχείων, δωρικών καταλήξεων, ομηρικών λέξεων. Και το φρόνημά τους αδούλωτο. Θα ξεσηκωθούν κι αυτοί, μαζί με τους υπόλοιπους Έλληνες, ενάντια στους Οθωμανούς το 1821, θα πολεμήσουν με ξεχωριστή παλικαριά και κάποιοι θα μαρτυρήσουν, όπως ο “σταυραετός των Τζουμέρκων και των Αγράφων”, ο περιλάλητος κλέφτης των Αγράφων Αντώνης Μακρής, ο θρυλικός Κατσαντώνης».
Μετά από αυτή την εισαγωγή ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας ολοκλήρωσε την ομιλία του λέγοντας τα εξής:
«Χαίρομαι, λοιπόν, ιδιαίτερα, που είμαι σήμερα κοντά σας για να εγκαινιάσω το 4ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο των Σαρακατσαναίων. Χαίρομαι γιατί σήμερα εσείς, οι απόγονοι εκείνων των περήφανων και ελεύθερων ανθρώπων, που “δεν φοβούνται ν’ αντικρίσουν τον ήλιο κατάματα”, εργάζεστε άοκνα για να συντηρήσετε και να αναδείξετε την ταυτότητά σας, όχι σαν ένα στατικό κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά σαν ένα δυναμικό σύστημα συμβολικών πρακτικών, που αναπαράγεται μέσα από την καθημερινή ζωή. Τραγούδια, ιστορίες, παραμύθια, ακόμα και τα διακοσμητικά μοτίβα στις φορεσιές και τα υφαντά, εργόχειρα που λειτουργούν κι αυτά ως αφηγήσεις της ζωής, της πίστης και των αξιών ανθρώπων που έζησαν σε αρμονία με τη φύση και τις εποχές, είναι για εσάς πυκνωτές ιστορικής μνήμης. Με τα ανταμώματα, τις ετήσιες συναντήσεις σας, τις αναβιώσεις εθίμων, όπως το σαρακατσάνικο πανηγύρι ή το στήσιμο της καλύβας, τα εκπαιδευτικά σεμινάρια για τους νέους, τις λαογραφικές εκθέσεις, οι φάρες σας μπορεί να μη μετακινούνται πια στα βουνά, αλλά δεν εγκαταλείπουν ποτέ τις αξίες της τιμής, της κοινότητας, της παράδοσης. Παρόλο που η αστικοποίηση και οι κοινωνικοοικονομικές μεταβολές του 20ου αιώνα οδήγησαν σε βαθύτατους μετασχηματισμούς του παραδοσιακού βίου, εσείς διατηρείτε ανόθευτη την ταυτότητά σας και αδιάρρηκτη την πολιτισμική σας συνέχεια. Στον ρευστό, μεταβαλλόμενο κόσμο μας είστε ένα πολύτιμο παράδειγμα ανθεκτικότητας, αντίστασης στην πολιτισμική ισοπέδωση και κοινοτικής συνοχής. Μια ζωντανή μαρτυρία της δημιουργικής συνύπαρξης παρελθόντος και παρόντος.
Θυμάμαι όταν στα μέσα της δεκαετίας του 1970, η χώρα μας διεκδικούσε την ένταξή της στις τότε ευρωπαϊκές οικονομικές κοινότητες, όλη η ενημέρωση η οποία γινόταν για το τι είναι η ΕΟΚ και πως θα μας ωφελήσει ή από που πρέπει να φυλαχτούμε για την ΕΟΚ, όλη η ενημέρωση κατέληγε σε μία επωδό: ότι η ΕΟΚ είναι μια μεγάλη ευκαιρία να ανοίξουν, να απλώσουν οι ορίζοντες της χώρας μας, οι ευκαιρίες της χώρας μας και οι συνεργασίες της χώρας μας. Μια μεγάλη ευκαιρία την οποία οφείλουμε να αξιοποιήσουμε για να συνδεθούμε με το σύγχρονο δυτικό κόσμο. Ωστόσο επισήμαναν οι πιο λόγιοι, οι πιο μορφωμένοι, οι πιο έμπειροι ανάμεσα τους και ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, άλλοτε Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας, ένας σπουδαίος φιλόσοφος, ότι η είσοδος της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα δεν πρέπει ποτέ να σημάνει την πολιτιστική μας ισοπέδωση. Οι Έλληνες διεκδικούν τη συμμετοχή τους στην Ευρώπη αλλά συγχρόνως στηρίζουν την πολιτιστική τους ιδιομορφία την οποία συντηρούν, προστατεύουν, αγκαλιάζουν και οικοδομούν προχωρώντας προς το καινούριο μέλλον που τους περιμένει. Ακριβώς αυτό είναι και το νόημα αυτού του Διεθνούς Συνεδρίου, το οποίο ατενίζει το ψηφιακό μέλλον και παρόν με τις ραγδαίες μεταβολές, με τα μεγάλα οφέλη με τις μεγάλες προκλήσεις που περιέχει, χωρίς ωστόσο οι Σαρακατσαναίοι μέσα σε αυτό το νέο ψηφιακό ωκεανό να κινδυνεύουν, να παραδώσουν την πολιτιστική τους ταυτότητα και την ιδιομορφία τους. Γιατί δεν είστε σαν τον κισσό σε ξένα αναστηλώματα δεμένοι, είστε σαν ένα δέντρο που όσο ψηλώνει, μόνο του ψηλώνει.
Εύχομαι συνεπώς, επιτυχία στο συνέδριό σας, συγχαίρω τους διοργανωτές και τους χορηγούς και κάθε δύναμη στο σημαντικό σας έργο.
Ευχαριστώ για την προσοχή σας».
